Knjiga pred nama nije nastala kao projekat, niti kao pokušaj da se zaokruži neko unapred zauzeto „originalno“ teološko stanovište, već predstavlja skup tekstova koji su nastajali poslednjih godina, u različitim prilikama i u različitim formama – uglavnom kao predavanja i intervjui. Iako nisu pisani s namerom da čine jedinstvenu celinu, te uprkos žanrovskoj raznolikosti, njihova povezanost i međusobna koherentnost postajala je sve očiglednija kako su se umnožavale teme kojima sam se u poslednje vreme bavio. Te teme se tiču najosetljivijih pitanja savremenog hrišćanstva – odnosa autoriteta i savesti, granica i smisla poslušnosti, kao i odgovornosti teologije u savremenom crkvenom i društvenom kontekstu. Reč je o temama koje nisam nasumice birao, već su se nametnule same – kroz iskustvo, nesporazume i sporove, kao i usled unutrašnje potrebe da se važne stvari ne prećute. Ova knjiga nastaje u vremenu u kojem se od crkve sve češće očekuje da ćuti, a od teologa da opravdava to ćutanje. U takvom kontekstu, govoriti istinu postaje čin rizika, a ćutanje se predstavlja kao mudrost. Tome nasuprot, tekstovi sabrani u ovoj knjizi polaze od uverenja da hrišćanska vera ne može preživeti dugotrajno savezništvo sa strahom.
Pojam „uzajamnog potčinjavanja“, preuzet iz novozavetnog teksta, poslužio mi je kao hermeneutički korektiv dominantnim modelima poslušnosti u crkvenom životu zbog čega predstavlja teološku osu oko koje se priloženi tekstovi kreću. Taj pojam sam svesno stavio u središte, jer se u njemu sažima radikalna razlika između 1) jevanđeljskog razumevanja zajednice u kojoj vlast ima oblik služenja, a potčinjavanje pretpostavlja uzajamnost, slobodu i odgovornost savesti i 2) modela poslušnosti koji su se u savremenoj crkvenoj praksi nametnuli kao neupitni i koji se shvataju kao jednostrana disciplina i hijerarhijska podređenost, dok se savest doživljava kao smetnja, a kritika kao pretnja jedinstvu. Takvo shvatanje ne samo da nema čvrsto uporište u Novom zavetu, nego proizvodi strukture koje su u suprotnosti sa samom logikom jevanđelja. Nasuprot tome, u novozavetnoj viziji potčinjavanje nije jednosmerno, hijerarhijsko i bezuslovno, nego podrazumeva slobodu, uzajamnost i ličnu odgovornost. Tamo gde tih elemenata nema, potčinjavanje prestaje da bude hrišćansko, čak i onda kada se (demagoški) poziva na tradiciju ili crkveni autoritet. Upravo zato „uzajamno potčinjavanje“ predstavlja radikalni izazov svakom obliku crkvene ili društvene moći koja se legitimiše strahom, prinudom ili ideologijom poslušnosti.
Tekst sa ovim naslovom stavljen je na kraj knjige, kao poslednji, upravo zato što nudi u Novom zavetu i drevnim ocima crkve utemeljen odgovor na bolne stranputice crkve i razrešenje njenih najvažnijih dilema koje se provlače kroz tekstove ove zbirke koji mu prethode.
Teološka pozicija iz koje su tekstovi u knjizi pisani polazi od pretpostavke da teologija ne može biti svedena na deskriptivnu analizu verskih fenomena, niti na tavorenje u bezbednom akademskom utočištu, već da se mora shvatiti kao disciplina koja ne može izbeći sukob sa strukturama moći onda kada se one udaljavaju od jevanđeljskih kriterijuma. U takvim okolnostima, pozivanje na navodnu „apolitičnost“ ili „neutralnost“ teologije nepogrešivo se pokazuje kao ideološki gest prilagođavanja postojećim odnosima dominacije, budući da savezi oltara i vlasti po pravilu završavaju porazom teologije. Međutim, teologija koja pristaje da suspenduje pitanje istine zarad institucionalnog (kvazi) mira, rizikuje da izgubi vlastitu svrhu. Teologija nije dužna da štiti crkvene institucije, nego da služi istini. Zato ona sobom nužno nosi rizik. A kada se odrekne tog rizika, teologija gubi svoj kritički potencijal i pretvara se u puki servis postojećih struktura moći – čak i onda kada se(be) te strukture nazivaju svetima.
Ipak, teologija se ne odvija samo na nivou pojmova i argumenata. Ona neminovno zadire u iskustvo i savest onoga ko govori i stoga zahteva ličnu uključenost i odgovornost. Zahteva i lični preobražaj i promenu načina razmišljanja, kao posledicu uobličavanja Hrista u onome ko ga prihvata za Spasitelja. Međutim, vernost crkvi ne podrazumeva slepu lojalnost njenim istorijskim oblicima, nego stalno preispitivanje njihove usklađenosti sa Hristovom porukom. Zbog toga tekstove u ovoj knjizi nisam pisao iz pozicije spoljašnjeg posmatrača, već iz unutrašnjosti crkvenog života, tamo gde se teološka pitanja sudaraju sa konkretnim oblicima moći, straha i ćutanja. U tom prostoru postaje jasno da ćutanje nije uvek izraz razboritosti, nego da u određenim okolnostima, budući zbog tih okolnosti moralno problematično, ono prerasta u oblik saučesništva.
Temeljno uverenje sadržano u svim ovim tekstovima jeste da crkva ne može dugoročno graditi svoj identitet na strahu i zabrani postavljanja pitanja, te umesto toga postati „čuvar tradicije“. Tamo gde se u ime (navodnog) jedinstva guši kritički glas, gde se u ime poslušnosti suspenduje savest, a u ime „višeg dobra“ relativizuje nepravda, crkva se udaljava od sopstvenog izvora – jevanđelja. Teologija koja u takvom kontekstu bira neutralnost ne ostaje izvan problema, nego mu, makar i prećutno, daje legitimitet. Crkva koja se boji istine počinje da proizvodi lažni mir. Taj mir se održava zabranom pitanja, delegitimizacijom savesti i moralnim (a i finansijskim) pritiscima. Teologija koja u takvom sistemu pristaje na ulogu tumača nužnosti prestaje da bude svedok otkrivenja.
U knjizi dosledno pravim razliku između crkve kao teološke stvarnosti (u Bibliji izražene prvenstveno sintagmom „Telo Hristovo“) i njenih istorijskih institucionalnih oblika. Odsustvo tog razlikovanja vodi sakralizaciji institucije i delegitimizaciji svake unutrašnje kritike zbog čega se ona doživljava kao napad, a pozivanje na savest kao pobuna. Nasuprot tome, ovde polazim od uverenja da je kritičko samopreispitivanje ne samo dopuštena, nego nužna pretpostavka vernosti crkvi. Jer, vernost crkvi se ne meri stepenom lojalnosti njenim nosiocima moći, nego sposobnošću da se razlikuje duh jevanđelja od njegovih istorijskih kompromisa. Otuda kritičko samopreispitivanje nije pretnja crkvi, nego nužan uslov njenog zdravlja.
U nekim tekstovima sam se osvrnuo i na odnos crkve i političke vlasti. Čini mi se da svaki oblik simbioze crkve i autoritarne moći predstavlja i teološki problem, a ne samo puku istorijsku nužnost. Kada se oltar veže za presto, jevanđelje se gotovo neminovno svodi na propagandu, a prava crkva (Telo Hristovo) povlači se u pozadinu i (iako neizbrisivo prisutna) postaje skoro pa nevidljiva. Istorija ne poznaje takav savez koji nije završio duhovnom katastrofom. Crkva koja se oslanja na moć prestaje da veruje u snagu istine. U situacijama u kojima se crkveni autoritet koristi za legitimisanje nepravde, nasilja ili političke represije, teologija je pozvana da zauzme jasno suprotan stav. Odbijanje tog poziva, prikriveno retorikom „nepolitizovanja vere“, u stvarnosti predstavlja oblik prilagođavanja postojećim odnosima moći. Kada crkva pristane da bude moralni dekor određenih režima, posebno autokratskih, ona ne gubi samo javni kredibilitet, nego i sposobnost da govori istinu. A teologija koja takav odnos opravdava prestaje da bude korektiv i postaje ideološki servis. Ovo stoga što crkva nije pozvana da bude jaka, nego verna, a teolog nije čuvar poretka, nego svedok istine.
Nipošto ne pretendujem na to da na pomenute teme u ovoj knjizi ponudim konačne odgovore, niti da zatvorim rasprave koje su otvorene. Međutim, voleo bih da pokažem da su određena pitanja neizbežna. Ne dajući konačne odgovore, tekstovi u ovoj knjizi nude razmišljanja, argumente i orijentire, ali pre svega pozivaju na ozbiljno suočavanje sa suštinskim pitanjima koja se često potiskuju zarad lažnog mira. No, istinski mir jeste ili Hristov ili uopšte i nije mir.
Predgovor autora
Sadržaj:
Između poslušnosti i savesti: Autonomija teologa i teologije s obzirom na crkveni autoritet kroz istoriju
Mora da umre strah, da bi mogla da vaskrsne ljubav
Crkva i pobuna studenata
Teološko tumačenje nenasilnih protesta
Nova posrtanja
Duhovno i materijalno nasleđe
Identitet: hrišćanski ili nacionalni?
Teolozi moraju da budu svedoci istine
Paradoks uzajamnog potčinjavanja (ὑποτασσόμενοι ἀλλήλοις)
